Somatoform Bozukluklar, Bedensel Belirtiler ve Psikolojik Süreçler
Somatik belirti ve ilişkili bozukluklar; kişinin yaşadığı bedensel belirtiler, bu belirtilere verdiği anlam, sağlıkla ilgili kaygıları ve belirtilerle ilişkili düşünce ve davranışların kişinin günlük yaşamını önemli ölçüde etkilediği psikiyatrik bozukluklar grubudur.
Geçmişte bu hastalıklar genel olarak “somatoform bozukluklar” adı altında değerlendirilirken, DSM-5 ile birlikte tanı sistemi yeniden düzenlenmiş ve Somatik Belirti ve İlişkili Bozukluklar (Somatic Symptom and Related Disorders) başlığı kullanılmaya başlanmıştır.
Bu bozukluklarda kişi gerçekten fiziksel belirtiler yaşayabilir. Dolayısıyla belirtilerin “hayali” olduğu veya kişinin bunları bilinçli olarak oluşturduğu düşünülmemelidir. Ağrı, yorgunluk, baş dönmesi, mide-bağırsak yakınmaları, nefes darlığı, çarpıntı veya farklı bedensel duyumlar gerçek ve rahatsız edici olabilir.
Buradaki temel nokta, bedensel belirtiler ile kişinin bu belirtileri algılama, yorumlama ve bunlara verdiği tepkiler arasındaki ilişkinin klinik olarak belirgin hale gelmesidir.
Somatik Belirti ve İlişkili Bozukluklar Nelerdir?
Somatik Belirti Bozukluğu
Somatik belirti bozukluğunda kişi bir veya daha fazla bedensel belirti yaşar ve bu belirtilere yönelik yoğun düşünceler, kaygılar veya davranışlar ortaya çıkabilir.
Kişi belirtiler nedeniyle sık sık sağlık kuruluşlarına başvurabilir, bedenini sürekli kontrol edebilir veya belirtilerin ciddi bir hastalığın işareti olduğuna ilişkin yoğun kaygı yaşayabilir.
Burada önemli olan yalnızca belirtilerin tıbbi olarak açıklanıp açıklanamaması değildir. Tanısal değerlendirmede kişinin belirtilerle kurduğu ilişki ve belirtilere verdiği psikolojik ve davranışsal tepkiler de dikkate alınır.
Hastalık Kaygısı Bozukluğu
Hastalık kaygısı bozukluğunda kişinin ciddi bir hastalığa sahip olduğuna veya gelecekte ciddi bir hastalık geliştireceğine yönelik yoğun ve sürekli bir kaygı bulunur.
Bedensel belirtiler çok hafif olabilir veya hiç bulunmayabilir. Buna rağmen kişi vücudunu sık sık kontrol edebilir, sağlık bilgilerini araştırabilir, tekrar tekrar tıbbi değerlendirme talep edebilir veya tam tersine sağlık hizmetlerinden kaçınabilir.
İşlevsel Nörolojik Belirti Bozukluğu
İşlevsel nörolojik belirti bozukluğunda hareket, duyu veya nörolojik işlevlerle ilişkili belirtiler ortaya çıkabilir.
Güçsüzlük, hareket bozuklukları, tremor, duyu değişiklikleri, görme veya konuşmayla ilişkili belirtiler gibi farklı klinik görünümler ortaya çıkabilir.
Bu belirtiler kişinin kontrolü dışında gerçekleşebilir. Günümüzde işlevsel nörolojik belirtilerin, beynin farklı ağları arasındaki işleyiş ve iletişim değişiklikleriyle ilişkili olabileceği düşünülmektedir.
Psikolojik Etkenlerin Diğer Tıbbi Durumları Etkilemesi
Bazı kişilerde mevcut bir tıbbi hastalığın seyri; stres, kaygı, davranışsal faktörler veya diğer psikolojik süreçlerden etkilenebilir.
Bu nedenle psikolojik faktörlerin fiziksel hastalıklarla ilişkisi yalnızca “belirti psikolojik” şeklinde değerlendirilmemelidir. Beden ve psikolojik süreçler birbirleriyle sürekli etkileşim içerisindedir.
Belirtileri Nelerdir?
Somatik belirti ve ilişkili bozukluklarda belirtiler kişiden kişiye değişebilir.
Yaygın olarak:
- Sürekli veya tekrarlayan bedensel yakınmalar
- Ağrı
- Yorgunluk
- Baş dönmesi
- Çarpıntı
- Mide ve bağırsak şikâyetleri
- Nefes alma ile ilgili yakınmalar
- Bedensel duyumlara karşı aşırı dikkat
- Ciddi bir hastalık geçirme konusunda yoğun kaygı
- Vücudu sürekli kontrol etme
- Hastalıklarla ilgili yoğun araştırma yapma
- Sık doktor veya hastane başvuruları
- Tıbbi değerlendirmelere rağmen rahatlayamama
- Belirtilerin günlük yaşamı ve işlevselliği etkilemesi
- Bedensel belirtilerle ilişkili yoğun stres, kaygı veya depresif duygu durum
görülebilir.
Bu belirtilerin bulunması, kişinin “numara yaptığı” veya belirtileri bilinçli olarak oluşturduğu anlamına gelmez. Somatik belirtiler kişinin gerçekten yaşadığı deneyimlerdir ve kişinin yaşadığı sıkıntı gerçek kabul edilmelidir.
Somatik Belirti ve İlişkili Bozukluklarda Beyinde Neler Olur?
Somatik belirtilerin oluşumu yalnızca tek bir beyin bölgesiyle açıklanamaz. Günümüzde bedensel duyumların algılanması, değerlendirilmesi ve bunlara verilen duygusal tepkilerin; beyin-beden etkileşimi, ağrı işleme sistemleri, interosepsiyon, dikkat, duygu düzenleme ve bilişsel kontrol ağlarının birlikte çalışmasıyla ortaya çıktığı düşünülmektedir.
Nörogörüntüleme çalışmalarında somatoform bozukluklarla ilişkili olarak motor, limbik ve somatosensoriyel devrelerde farklılıklar bildirilmiştir. Özellikle bilişsel kontrol, duygu düzenleme, stres ve bedensel-visseral algıyla ilişkili geniş beyin ağları araştırılmaktadır.
İnsula
İnsula, bedenin içinden gelen sinyallerin algılanması ve değerlendirilmesinde önemli bir rol oynar.
Kalp atışı, mide hareketleri, nefes alma, ağrı ve diğer bedensel duyumların fark edilmesi gibi süreçlerde görev alır. Bu nedenle somatik belirtilerde interosepsiyon, yani kişinin bedeninden gelen sinyalleri algılama ve yorumlama biçimi açısından önemli bir bölgedir.
Anterior Singulat Korteks
Anterior singulat korteks; ağrı, dikkat, motivasyon, duygu düzenleme ve bilişsel kontrol süreçlerinde görev alır.
Bedensel bir duyumun ne kadar tehdit edici veya önemli olarak değerlendirildiği konusunda rol oynayabilir.
Prefrontal Korteks
Prefrontal korteks; düşüncelerin değerlendirilmesi, dikkat kontrolü, karar verme ve duygusal süreçlerin düzenlenmesinde önemlidir.
Bedensel duyumların yorumlanması ve bu duyumlara verilen davranışsal tepkilerin düzenlenmesinde diğer beyin bölgeleriyle birlikte çalışır.
Somatosensoriyel Korteks
Somatosensoriyel korteks; dokunma, basınç, ağrı ve diğer bedensel duyuların işlenmesinde görev alır.
Somatik belirtilerde beden duyumlarının işlenmesi ve bu duyumlara verilen anlamın değişmesiyle ilişkili mekanizmalar araştırılmaktadır.
Limbik Sistem
Amigdala ve diğer limbik yapılar; tehdit algısı, kaygı ve duygusal öğrenme süreçlerinde rol oynar.
Stres veya kaygı durumlarında bedensel duyumlara verilen duygusal tepkinin artması, belirtilerin daha yoğun algılanmasına katkıda bulunabilir.
Önemli: Bu bulgular somatik belirti ve ilişkili bozuklukların “beyin hasarı” olduğu anlamına gelmez. Araştırmalar daha çok beyin ağlarının işleyişi ve bağlantısallığında ortaya çıkabilecek
farklılıkları incelemektedir. Mevcut nörogörüntüleme bulguları henüz tek başına tanı koyduracak veya kişiye özel kesin bir biyolojik belirteç sağlayacak düzeyde değildir.
Somatik Belirti ve İlişkili Bozukluklar Nasıl Tedavi Edilir?
Tedavide temel amaç, kişinin yaşadığı fiziksel belirtileri küçümsemek veya “bunların hepsi psikolojik” şeklinde değerlendirmek değildir.
Amaç; öncelikle gerekli tıbbi değerlendirmeyi yapmak, belirtilerin yönetilmesine yardımcı olmak, sağlıkla ilgili aşırı kaygıyı azaltmak, kişinin bedensel duyumlarıyla kurduğu ilişkiyi düzenlemek ve günlük işlevselliğini artırmaktır.
Tedavi kişinin belirtilerine ve ihtiyaçlarına göre bireyselleştirilir.
Psikoterapi
Psikoterapi, somatik belirti ve ilişkili bozuklukların tedavisinde önemli bir yere sahiptir.
Özellikle bilişsel davranışçı terapi (BDT); bedensel duyumların felaketleştirilmesi, sağlıkla ilgili işlevsiz düşünceler, hastalık kaygısı, bedeni sürekli kontrol etme ve kaçınma davranışları üzerinde çalışmayı amaçlar.
Kişinin “Bu belirti kesinlikle ciddi bir hastalığın göstergesi” şeklindeki otomatik düşüncelerini değerlendirmesi, bedensel duyumlara yönelik aşırı dikkatini azaltması ve belirtilerle daha işlevsel şekilde başa çıkması hedeflenebilir.
Randomize kontrollü çalışmaların meta-analizleri, BDT'nin somatik belirtileri ve eşlik eden anksiyete ve depresif belirtileri azaltabileceğini ve fiziksel işlevsellik üzerinde olumlu etkiler sağlayabileceğini göstermektedir.
İlaç Tedavisi
İlaç tedavisi kişinin klinik özelliklerine ve eşlik eden psikiyatrik belirtilere göre değerlendirilebilir.
Özellikle depresyon, anksiyete veya belirgin ağrı gibi belirtilerin eşlik ettiği durumlarda antidepresan tedavilerden yararlanılabilir.
İlaç seçimi kişinin belirtilerine, mevcut tıbbi durumlarına ve diğer kullandığı ilaçlara göre psikiyatri hekimi tarafından yapılmalıdır.
İlaç tedavisinin amacı yalnızca bedensel belirtileri baskılamak değil, belirtilerin oluşumunda veya sürmesinde rol oynayan psikolojik ve nörobiyolojik süreçleri de dikkate almaktır.
TMS ve Nöromodülasyon
Transkraniyal Manyetik Stimülasyon (TMS), beynin belirli bölgelerindeki sinirsel aktiviteyi manyetik uyarılar aracılığıyla düzenlemeyi amaçlayan, ameliyatsız bir nöromodülasyon yöntemidir.
Somatik belirtilerde TMS'nin kullanımına ilişkin araştırmalar henüz gelişme aşamasındadır. Özellikle işlevsel nörolojik belirtiler, ağrı ve bazı fonksiyonel bedensel belirtiler üzerinde nöromodülasyonun etkileri araştırılmaktadır.
TMS'nin olası etkileri; hareket, duyusal işlemleme, bilişsel kontrol, dikkat ve duygu düzenleme ile ilişkili beyin ağlarının işleyişini düzenleme üzerinden değerlendirilmektedir.
Mevcut araştırmalarda özellikle işlevsel motor belirtilerde TMS ile olumlu sonuçlar bildirilmiş olsa da çalışmaların örneklem büyüklükleri sınırlı, kullanılan protokoller farklı ve metodolojik kalite değişkendir. Bu nedenle TMS'nin somatik belirti bozukluklarında standart bir birinci basamak tedavi olduğu söylenemez. Daha büyük ve kontrollü çalışmalara ihtiyaç vardır.
Bu nedenle TMS, uygun hastalarda mevcut tedaviye ek bir nöromodülasyon seçeneği olarak değerlendirilebilir.
Multidisipliner Yaklaşım
Somatik belirti ve ilişkili bozukluklarda psikiyatri, psikoterapi ve gerektiğinde ilgili tıbbi branşların birlikte çalışması önemlidir.
Özellikle yeni başlayan veya değişen fiziksel belirtilerde gerekli tıbbi değerlendirme yapılmalı; belirtiler yalnızca psikolojik nedenlere bağlanmamalıdır.
Tedavi sürecinde temel hedef, kişinin hem fiziksel hem de psikolojik ihtiyaçlarının birlikte ele alınmasıdır.
Ne Zaman Yardım Alınmalı?
Bedensel belirtilerin uzun süre devam etmesi, kişinin günlük yaşamını etkilemesi veya sağlıkla ilgili kaygıların yaşamın önemli bir bölümünü kaplaması durumunda profesyonel destek alınması önemlidir.
Özellikle:
- Sürekli hastalık araştırması yapılıyorsa,
- Vücut sık sık kontrol ediliyorsa,
- Tekrarlayan doktor başvuruları yaşamı etkiliyorsa,
- Tıbbi değerlendirmelere rağmen sağlık kaygısı azalmıyorsa,
- Bedensel belirtiler nedeniyle sosyal veya mesleki işlevsellik bozuluyorsa,
- Belirtiler yoğun kaygı veya depresyonla birlikte görülüyorsa,
psikiyatri ve psikoterapi değerlendirmesi yararlı olabilir.
Bununla birlikte yeni başlayan, şiddetli veya değişen fiziksel belirtiler öncelikle uygun tıbbi değerlendirmeden geçirilmelidir.
Sonuç
Somatik belirti ve ilişkili bozukluklar, beden ile psikolojik süreçler arasındaki etkileşimin belirgin şekilde ortaya çıktığı kompleks klinik tablolardır.
Bu hastalıklar “belirtiler tamamen psikolojik” veya “kişinin belirtileri uydurması” şeklinde açıklanmamalıdır. Kişinin yaşadığı bedensel deneyim gerçektir. Önemli olan, bu belirtilerin nasıl algılandığı, yorumlandığı ve kişinin yaşamını nasıl etkilediğidir.
Günümüzde araştırmalar; insula, anterior singulat korteks, prefrontal korteks, somatosensoriyel alanlar ve limbik sistemin dahil olduğu beyin ağlarının bedensel duyumların
işlenmesi, dikkat, duygu düzenleme ve bilişsel değerlendirme süreçlerinde rol oynayabileceğini göstermektedir.
Tedavide psikoterapi, özellikle bilişsel davranışçı terapi, önemli bir yere sahiptir. Gerektiğinde ilaç tedavisi ve ilgili tıbbi yaklaşımlar tedaviye eklenebilir. TMS ve diğer nöromodülasyon yöntemleri ise özellikle işlevsel nörolojik belirtiler ve bazı somatik semptomlarda araştırılmaya devam eden gelişmekte olan tedavi seçenekleridir.
Kişiye özgü, biyopsikososyal ve multidisipliner bir yaklaşım; hem bedensel belirtilerin yönetilmesini hem de kişinin yaşam kalitesinin ve işlevselliğinin artırılmasını hedefler.
Bilimsel Kaynaklar – PubMed
- Henningsen P. Management of somatic symptom disorder. Dialogues Clin Neurosci. 2018. PMID: 29946208.
- Luo S, et al. The efficacy of cognitive behavioural therapy in somatoform disorders and medically unexplained physical symptoms: A meta-analysis of randomized controlled trials. PMID: 30368076.
- Rossetti MG, et al. Structural neuroimaging of somatoform disorders: A systematic review. Neurosci Biobehav Rev. 2021. PMID: 33359097.
- Schmidt U, et al. Neural correlates of somatoform disorders from a meta-analytic perspective on neuroimaging studies. PMID: 27182487.
- Neuromodulation for the treatment of functional neurological disorder and somatic symptom disorder: a systematic review. PMID: 35115389.
- Liu S, et al. Efficacy of internet-based cognitive behavioral therapy on somatic symptom disorder and common related functional disorders: A meta-analysis of randomized controlled trials. 2026. PMID: 41592512.
İçerik kaynağı: BrainKlinik için sağlanan “somatoform bozukluklar.pdf” bilgilendirme metni. Kaynakçada belirtilen çalışmalar özgün metinden aktarılmıştır.
Tüm sağlık rehberi